Beşa 5: Veguhestina ji Serdema Neolîtîk ji bo Şaristaniyê
Çanda Til Xelef û lûtkeya Serdema Neolîtîk di navbera salên 6000 û 4000 BZ de pêk hatiye. Ew li Mezopotamyaya Jorîn, li bajarê Serêkaniyê (Vaşokanî) li Rojavayê Kurdistanê jiyaye.
Bi Çanda Til Xelef re, Şoreşa Neolîtîk li seranserê cîhanê belav bûye; kulta Xwedawendê, ku navenda wê li Kurdistanê ye, ji van axan ber bi cîhanê ve belav bûye. Bi zêdebûna nifûsê re, gund veguherîn bajaran.
Wateya ferhengî ya peyva "Til" gir e. Nebatên Kurdistanê tijî dewlemendî ne; gelek deverên dîrokî û rûberên erdnîgarî hene. Destkeftiyên şoreşa Neolîtîk bi çanda Til Xelef hatine sazkirin. Rêbertiyê di pênaseya xwe ya Jîneolojiyê de gotiye: "Divê Jîneolojî bi kolandin û lêkolîna neh tebeqeyên dîrokê re bête kirin." Ev pênase hewcedariya lêkolîna neh hezar salên dîrokê nîşan dide; ji ber ku ev serdem di heman demê de derketina holê ya hişmendiya baviksalar nîşan dide. Çanda Dayika Xwedawend, ku di dîroka Til Xelef de veşartî ye, divê bête ronîkirin. Dema ku rêber behsa "qatan" dike, behsa zihniyetan dike: Çanda şaristaniyê bandorê li ser me dike; bandorên zihniyeta ku bi hilketina Îslamê re hatiye avakirin eşkere ne; paşê bandorên feodalîzmê rolek lîstin; û di dawiyê de, bandorên kapîtalîzmê dîsa li ser jinan têne sepandin. Kesayetî û karakterê jinan di bin van qatan de têdikoşin.
Pêdivî ye ku em xwe ji van qatan paqij bikin. Niha, zihniyeta jinan jî ji eslê xwe veqetiya ye. Wêrankirina xwezayê, stendina jiyana mirovan û bêtehamulî - ev hemû têgihîştinên neyînî ne ku di hundurê me de hatine afirandin. Tenê dema ku zihniyeta me ji van bête paqijkirin, em dikarin kesayetiyek exlaqî û siyasî bi dest bixin. Di xwezaya civakî de, ji ya ku hewce dike zêdetir desteserkerî tune ye. Her kes têra xwe heye ku ji bo xwe bikar bîne û xwe xwedî bike; zêdehî an ji civakê re tê dayîn an jî ji xwezayê re [tê hiştin]. Di heman demê de, derew qedexe ye, û hewce nake ku pratîkên weha werin kirin. Her tişt, hem madî û hem jî giyanî, milkê hevpar ê civakê ye; kuştin qedexe ye. Ev çand li Dêrsimê bi rêya Elewîtiyê berdewam kiriye. Civatên olî (cem) jî berdewamiya çanda eşîrî ne. Ji bo kesekî ku di nav civakê de bêexlaqî tevdigere, cemxaneyek tê damezrandin, biryarek kolektîf li ser takekesan tê girtin û nêzîkatiyek demokratîk tê pejirandin. Em dibînin ku ev hemû taybetmendî bi derketina şaristaniyê re berevajî bûn. Di encamê de, civak ber bi windakirina eslê xwe ve çû. Civaka eşîra me hebûna xwe bi awayekî demokratîk, exlaqî û siyasî parast.
Çanda Til Xelef şahidiya guhertinan kir. Her çend raman û zihniyet diguherîn jî, şoreşeke rewşenbîrî, digel şoreşeke zanistî jî çêbû. Hişmendî di rêveberiya civakê de zêde bû û şoreşeke çandiniyê ji bo berjewendiya mirovahiyê pêş ket. Astronomî di vê serdemê de pêş ket û di çandiniyê de pêşketinek girîng çêbû. Çerx, ku di çandiniyê de dihat bikaranîn, di vê serdemê de hate îcadkirin. Xaniyên gundan di bin serokatiya dayik-jinê de hatin çêkirin. Hirî, kêr, kazme, dar, seramîk û serpoş bi çanda Til Xelef re hatin keşfkirin. Amûr û alavên girîng ên heyî li dora jinan pêş ketine. Di heman demê de, dermanê xwezayî wekî şoreşeke Neolîtîk tê zanîn ku ji lêkolînên jinan derketiye holê. Îro jî, rola dayik-jinê di bijîşkiyê de berdewam dike.
Çanda Til Xelef di hezar sala 6 an a berî zayînê de ji Kendava Farisê gihîştiye Amerîka, Misir û Anatoliyê. Di hezarsala 5 an a berî zayînê de, ew li Qefqasyayê belav bûye, bi vî awayî Çanda Xwedawendê li seranserê cîhanê belav kiriye. Di hezarsala 4an a berî zayînê de, ew li Çîn û Ewropayê belav bûye. Belavbûna çandê bi rêya koçberiya mirovan pêk hatiye; yên ku koçber bûne çand bi xwe re hilgirtine. Di nav axa Mezopotamyayê de ku Serdema Neolîtîk lê derketiye holê, cihên ku dîrok û çanda mirovahiyê dihewînin hene, wekî Göbekli Tepe (Girê Mirada) li Urfayê, Çemê Xelan (Çayönü) li navçeya Erganiyê ya Amedê, Şikefta Şanidêr li Hewlêrê, Şikefta Şîrwan li Rojhilat, Girê Arî û Til Berek li Qamîşloyê. Ev bermahiyên mayî cihên pîroz in ku mirov lê jiyane.
Ev hemû destkeftî di bin serokatiya Xwedawendê, jina jîr de pêş ketine. Çanda Xwedawendê û bîrdoziya rizgariya jinan di tevgera me de yek in. Ji ber vê yekê, rêberiyê diyar kiriye ku divê em bigihîjin pileya Xwedawendê. Taybetmendiyên Çanda Xwedawendê ev in: hişyarkirin û rêxistinkirina xwe û civakê. Taybetmendiyên din jî rêvebirina civakê, civakîbûn û xwedîbûna îradeya azad in. Îradeya azad a ku ji bo pêşxistina civakê tê bikaranîn, xwedîbûna kesayetiyeke azad û rêbertiyê bi xwe re tîne. Di pêvajoya xwezayî ya civakî de, zayîna jinê wekî pîroz tê hesibandin; di dema zayînê de ji dayik-jinê re cihên taybetî têne pêşkêşkirin. Xwedawend, bi birina jinê bo cihekî ku di dema zayînê de av lê heye, avê pîroz dike dema ku jiyaneke nû çêdibe. Ev av e ku jiyanê zindî dike.
Göbekli Tepe (Girê Mirada), Xirab Reşk
Göbekli Tepe, ku li Rihayê ye, di dîroka Kurdan û koletiya jinan de cihekî girîng digire. Li gorî lêkolînên arkeolojîk, Göbekli Tepe wekî yekem cihê perestinê yê cîhanê tê hesibandin.
Göbekli Tepe jî wekî yekem cihê niştecîbûnê tê behskirin. Bi dîrokeke nêzîkî 15,000 salî, ev cih ji hêla xelkê herêmî ve wekî cihekî ziyaretê jî tê zanîn. Avakirina avahiya heyî bi hezaran karkeran hewce dikir. Bi çavkaniyên wê serdemê, ev wekî bidestxistina ne gengaz dihat dîtin, û her weha hebûna koncepta mîmarî jî pêwîst dikir. Her çend kolandinên arkeolojîk 20 avahiyên din eşkere kiribin jî, rastiya ku ew piştî karanînê bi qûmê hatine nixumandin pirsan derdixe holê. Ev cih wekî cihekî perestinê, cihekî hunerî, cihekî ku berhem lê dihatin komkirin û belavkirin, û cihekî ku civak/eşîr li hev dicivin da ku li ser pirsgirêkan nîqaş bikin û çareseriyan bigerin tê binavkirin. Dîwarên avahiyê nîşanên sembolîk dihewînin; piraniya van wêneyên heywanan in, û her sembolek wateyek heye. Em dikarin bibêjin ku ev sembolên bi şiklê heywanan totemên eşîrê ne; ev tenê îhtîmalek e. Ev cih berhema xebata kolektîf a mirovên ku li wir dijiyan e. Ew cihek e ku bi hişmendî û baweriyê hatiye çêkirin.
Rêbertiyê di dawiyê de tekez li ser pêwîstiya ji nû ve lêkolîna li ser avahiya Göbekli Tepe dike û dibêje: "Cihê ku jin lê hatine kolekirin ew cih e ku kuştina kastê derketiye holê."
Agahiyên Zêde: Profesor Klaus Schmidt, arkeologek ji Enstîtuya Arkeolojiya Alman ya li Berlînê, li ser girêkî çêkirî yê li ser platoyek kevirê kilsinî li nêzîkî bajarê Urfa li Başûrê Rojhilatê Anatoliyê kolandin pêk anîn. Navê vê cihî Göbekli Tepe ye. Profesor Schmidt ev nav wergerandiye Almanî wekî "Bauch Berg" an "Gebauchter Berg". Klaus Schmidt, ku di sala 1995 an de dest bi xebata kolandinan kir û ji hêla dewletê ve hate astengkirin, di sala 2014an de koça dawî kir.
Veguhestina bo Şaristaniyê
Çanda El-Ubeyd di navbera salên 4200–3000 BZ de hebû. Ji vê çandê re Çanda Semîtîk jî tê gotin. Peyva Semîtîk tê wateya mirovên tozî yên ku li çolê dijîn an jî çanda Ereb. Çanda El-Ubeyd li bajarê Uruk-Ur (Iraq) li Mezopotamyaya Jêrîn geş bû. Rêbertî pêşniyar dike ku dîroka El-Ubeydê dibe ku heta 6000 BZ dirêj bibe. Bajarvanî û şaristaniya yekem li Urukê dest pê kir.
Ji ber erdnîgariyê, çanda El-Ubeydê jî çandeke şivanî bû. Bi damezrandina şaristaniyê re, bajar bi dîwaran hatin dorpêçkirin, bi vî awayî sînorên wê dest pê kirin. Bajar ji hêla şamanan ve dihatin rêvebirin. Her çend peyva şaman tê wateya kesê jîr an jî hişmend jî, lê eslê wê bi demê re winda bûye. Şaman bi jîrî nîmetên ku ji xwedawenda dayikê re hatine dayîn girtin. Wan bi rêxistinkirina ciwanan dest pê kir, ji ber ku çand ferman dide ku ciwan guh bidin mezinên xwe. Dûv re wan kontrola civakê girt. Şamanan tenê beşek ji zanîna ku ji xwedawenda dayikê wergirtibûn parve kir, ne hemî. Wan her weha kontrola çandiniyê jî girt û ciwan di çandinê de dan xebitandin. Tê gotin ku bi kîlometreyan kanalên avdanê ji bo avdana berheman hatine kolandin. Berhemên çandiniyê yên hatine berhevkirin ji hêla şaman ve hatine komkirin û dûv re li civakê hatine belavkirin. Lêbelê, bi demê re nifûsa mirovan zêde bûye. Berhemên zêde dûv re ji hêla şamanan ve hatine hilanîn. Dîroka hilberîna zêde bi vî awayî dest pê kir.
Di vê çarçoveyê de, ji şamanîzmê ber bi kahîntiyê ve veguhertinek çêbû da ku hejmara cotkar û berheman zêde bibe. Yekdestdariya ku em îro dibînin ji hilberîna zêde derdikeve. Yekdestdarî şaneya bingehîn a şaristaniyê ye. Koletî ji desteserkirina ked, milk û xwêdana civakê derdikeve holê. Keşeyê li serê zîguratê îdia dikir ku di asta herî bilind a Xwedê de ye û daxwaz dikir ku gel xizmeta wî bike, civak razî kir ku bibe kole û bû yek ji damezrînerên pergala baviksalar. Ev pergal bi rêya kolonîzasyonê di şiklê şaristaniyan de li seranserê hemî herêman berdewam kir. Ev çerx bû sedema derketina îdeolojiyeke dijber li dijî kulta xwedawendê. Di heman demê de, di vê pêvajoyê de veguherîna ji olên pirxwedayî ber bi olên yekxwedayî ve çêbû, û Xwedê nedîtî ma. Rêbertiyê ji bo vê qonaxê têgeha jêrîn bikar anî: "Serdema Qralên Veşartî û Xwedayên Maskekirî."
Gotûbêj
· Ji serdema Neolîtîkê heta derketina şaristaniyê, her gav jin bûn yên ku civak û xwezayê parastin, hilberandin, rêvebirin, berhevkirin, pêşxistin û rêberî kirin. Mêran jî di jiyanê de hewldanek diyarkirî hebû, lê ew ne bi qasî ya jinan berfireh bû. Bi dîtina min, sedema herî bingehîn a veguherîna ji çanda xwedawendî bo zihniyeta baviksalar, çavnebariya mêran a ji bo jinan e.
· Nêrîna min ev e ku rast e ku mêr her gav li kêleka jinan bûn. Ev bûyer, bi awayekî, mêran hişyartir dike; ji ber ku ew di bin serokatiya jinan de têne perwerdekirin. Lê tevî ku her gav li kêleka wan bûn jî, ew kêm-şiyan bûn di biryardan û rêveberiyê de. Ji ber vê yekê, ew ketin bin hestên çavnebariyê û bi komployê destkeftiyên dayik-jinê girtin. Ev celeb hîle ji taktîkên ku mêran ji nêçîrê fêr bûne tê. Nêçîr taybetmendiyeke ku taktîk, hîle û hesabkirinê hewce dike ye.
· Wekî ku tê zanîn, piştî eşîrê û civaka eşîrî tê. Eşîr di pêvajoyên ku şaristanî xwe tê de ava kiriye de pêş ket. Bi bêhempabûna xwe tê zanîn...
· Şêwaza eşîrî ya xwerû li dijî dewletê ye; ew bi biryarên xwe yên di nav beşên xwe yên pêkhatî de xweseriya xwe diparêze. Eşîran di demên ku şaristanî serdest bû de bi pejirandina şêwazek jiyana koçer an vekişîna çiyayan nasnameyên xwe parastine. Her çend bandora şaristaniyê li ser jiyana mirovan ji derketina holê ya mirovahiyê heta roja îro tenê ji sedî 2 be jî, dîroka civaka xwezayî, ku li dora dayik-jinê ye, ji sedî 98 pêk tîne.
· Civakan di dema derketina şaristaniyê de têkoşîn û şerên destanî dane. Efsaneya Înana û Enkî di vê qonaxê de qewimî. Şerê di navbera xwedawend Înana û Enkî ne şerekî di navbera du kesan de bû; ew şerekî di navbera du çand û du civakan de bû. Xwedawend Înana ji pêşkeftina çandeke ku Enkî dê hukum bike fikar bû ji ber ku Enkî zihniyeteke hêzê pêş xistibû. Civaka exlaqî û siyasî ya ku di bin serokatiya xwedawenda dayikê de pêş ketibû, bi şaristaniyê re veguherî zihniyeteke baviksalar. Lêbelê, di çanda dayik-jinê de ne zordarî, ne îstîsmar û ne jî hîle heye.
· Di demekê de ku zextên li ser civakê bi çanda El-Ubeyd dest pê kirin, çanda eşîrî dest bi berxwedanê kir. Eşîran, ji bo ku ji dayîna bacan û parvekirina berhemên xwe dûr bikevin, li dijî desthilatdaran serî hildan, xwe li çiyayan birêxistin kirin û şêwaza jiyana xwe ya xwezayî berdewam kirin. Ger em li ser çanda eşîrî ya îroyîn bisekinin; edalet, yekîtî û demokrasî heye. Ev çand ji hêla çanda xwedawenda dayikê ve hatiye parastin. Bi nelihevkirina bi bajaran re û redkirina pergalê, wê kariye xwe biparêze. Li hin herêman, berdevka eşîrê hîn jî jina dayik e; jin biryaran dide û di civakê de rêber e. Li gel vê, yek ji faktorên ku çanda xwedawenda dayikê diparêze, diyardeya eşîrî ye. Di destpêkê de, pergala eşîrî pergala herî demokratîk e. Bi pergala kapîtalîst a ku em tê de ne, bê guman di pergala eşîrî de jî guhertin çêbûne. Di nav eşîrên ku bi berjewendiya dewletê dixebitin de, nêzîkatiyên klasîk li hember jinan hene. Wekî jin, têkoşîna me li dijî vê pergalê berdewam dike. Dema ku rêberiyê li ser bandorên şaristanî û kapîtalîzmê axivî, tekez kir: "Kapîtalîzmê heta şivanê li çiyayan jî girtiye."
Ev ji waneya heval Viyan Mêrdîn li Akademiya Jinên Azad a Şehîd Bêrîtan hatiye berhevkirin.
(Berdewam dike)
